Als verval maar geleidelijk genoeg plaats vindt, valt het nauwelijks op. De generatie die de naoorlogse welvaartsstaat opbouwde zou schrikken als ze merkte hoe klein de Europese sociaaldemocratie geworden is. Terwijl de Nederlandse PvdA in 1977 bijvoorbeeld nog 53 van de 150 parlementszetels haalde, heeft ze er nu amper 20, en dan nog samen met GroenLinks, het conglomeraat van drie radicale partijen. In Duitsland is de SPD weggezakt van de bijna veertig procent onder Willy Brandt en Helmut Schmidt naar nauwelijks vijftien nu. In andere landen is het niet veel beter. Gaat dit historisch dieptepunt eindigen in een verdwijnen uit de geschiedenis? En wat dan? Het begint stilaan tijd te worden onszelf daar serieus vragen bij te gaan stellen.

Voor de aanhangers van radicaal rechts is ‘alles de schuld van links’. Als je de commentatoren van veel politieke duidingsprogramma’s en krantencolumnisten mag geloven, is links nog steeds overal aan de macht, maar wanneer je die retoriek doorprikt komt een heel ander beeld tevoorschijn. De sociaaldemocratie is, ergens in de tachtiger jaren, mee ingestapt in het neoliberale verhaal. Wat er nog aan socialistische aspiraties over was, werd bij het grof vuil gezet. De Nederlandse PvdA premier Wim Kok schudde – in zijn eigen woorden – ‘de laatste ideologische veren af’ en begon vrolijk aan een ontmanteling van de sociale zekerheid, de privatisering van staatsbedrijven en de liberalisering van marktregulering. Volgens de ideologen van de zogenaamde ‘Derde Weg’ zou de kiezer met plezier zijn of haar ‘hangmatmentaliteit’ verwisselen voor een ‘activerende’ levensinstelling, van ‘werkmensch’ transformeren in kritische consument en klasseloze burger.  Als we toch eens allemaal kleine ondernemers en bezitters konden worden… Helaas voor Tony Blair & Co blies de financiële crisis van 2008 dit hele kaartenhuis omver.

Afscheuringen

Sindsdien zijn er pogingen ondernomen tot reanimatie. Links van de sociaaldemocratie werd aan beademing gedaan en dat leidde onder meer in Spanje tot Podemos, in Duitsland tot Die Linke, in Griekenland tot Syriza en in het Verenigd Koninkrijk tot Your Party. Wat opviel is dat elk van deze partijen een korte periode van steile opgang kende en dan een genadeloze afgang. De Nederlandse PvdA werd links gepasseerd door de ex-maoïstische SP, die piekte tot 24 parlementszetels, Nijmegen herdoopte tot ‘Havanna aan de Maas’ en inmiddels nog amper 3 zetels telt. Het lijkt erop of deze nieuwkomers aanvankelijk vrij zijn van alle kwalen die de sociaaldemocratie teisteren en uiteindelijk toch ermee besmet raken. Het zoeken van parlementaire vertegenwoordiging impliceert het omarmen van een reformistische agenda en de bereidheid tot verregaande compromissen. De evolutie die hun sociaaldemocratische voorgangers in decennia doormaakten, ondergingen zij in enkele jaren. Het totale plaatje verandert er echter niet door: anno 2026 staat de sociaaldemocratie ongeveer even zwak als aan het eind van de negentiende eeuw. Toen was er nog hoop op een stijgende curve, nu enkel de vrees voor een dalende.

Veelbelovend mislukt

In een recent essay in International Socialism analyseert de Britse trotskist Hector Sierra de neergang van Your Party (YP), de afscheuring van Labour onder leiding van Jeremy Corbyn die zelfs de eerste verkiezingstest niet heeft doorstaan. Toch begon YP veelbelovend, met 200.000 mensen die zich aanmeldden als lid en een groepje van zes parlementsleden in Westminister. De buitenwereld zag het voorbije jaar enkel de interne ruzies en wederzijdse zwartmakerij, maar het mislukken van Your Party was volgens Sierra geen accident de parcours. Corbyn toonde zich retorisch links maar ontpopte zich in de praktijk als een man die in de greep is van alle illusies die het sociaaldemocratische reformisme kenmerken, inclusief de personencultus en het gebrek aan transparantie en interne democratie die daar bij horen. YP blijkt het oude Labour in een nieuw jasje en de ellende voor de initiatiefnemers is dat de potentiële kiezer dit steeds eerder door heeft. De gemeenteraadsverkiezingen van afgelopen mei werden een verpletterende nederlaag voor Labour, maar het waren de geradicaliseerde Groenen en de Schotse en Welshe links-nationalistische partijen die met de winst gingen lopen, niet Your Party.

As Dead as a Dodo

“De tekortkomingen van YP hebben ertoe geleid dat de Groenen een groot deel van de electorale ruimte links van Labour konden innemen,” schrijft Sierra. “Zij zijn het nu die 200.000 leden hebben en die zich als dé grote uitdagers kunnen positioneren tegenover Reform UK. Maar de Groenen zijn evengoed een partij die zich helemaal focust op verkiezingen en die zelfs geen duidelijke oriëntatie heeft op de arbeidersklasse. Hoewel hun nieuwe leider, Polanski, een links geluid laat horen, betekent de dominantie van de Groenen een gemiste kans voor de vorming van een werkelijk grote socialistische partij, en misschien wel de genadeklap voor de hoop die YP had opgeroepen op dat vlak.”  Geen mals oordeel, maar wel een juist. Tal van sociale organisaties en radicaal linkse groepen waren niet welkom in de partij. Volgens The Weekly Worker is YP simpelweg een vehikel dat de partijleiding in staat stelt de wereld rond te reizen en lezingen en interviews te geven. Het ‘Corbynisme’ dat binnen Labour nog zo revolutionair leek, is in werkelijkheid een synoniem voor reformisme. “Your Party is as dead as a Dodo.”  

Terug katapulteren

Die geest van het reformisme heeft er lang over gedaan om wortel te schieten binnen de sociaal-democratie. Rosa Luxemburg heeft ze bestreden, Karl Kautsky heeft ze trachten te verhullen. Pogingen om ze met wortel en tak uit te roeien zijn nooit erg succesvol geweest. Misschien betekenen al die afscheuringen dat het paard telkens achter de wagen wordt gespannen en dat er eerst een grondige mentaliteitsverandering nodig is, een antikapitalistische denkkader moet worden gevormd en een dito overtuiging.  In theoretisch opzicht lijken de weglopers veel last te hebben van een elastiek om hun hoofd. Dat katapulteert ze eerder vroeg dan laat weer terug in de oude sociaaldemocratische denkpatronen en handelswijzen, als een loopvogel die het maar niet lukt om op te stijgen. De Dodo – of Walgvogel, zoals Jan Wolkers ze noemde – mag in het dierenrijk zijn uitgestorven, binnen de sociaaldemocratie is ze onuitroeibaar.