In Hong Kong sluit de ene na de andere onafhankelijke boekhandel, onder druk van pesterijen en intimidaties van de Beijinggetrouwe overheid. In Frankrijk schrijft de ene na de andere boekhandel rode cijfers, onder druk van de veranderende marktomstandigheden. Het lijken twee geheel verschillende scenario’s, maar ze hebben dezelfde eindscène en dezelfde regisseur.
In de dystopische roman Fahrenheit 451 is lezen een verboden bezigheid en worden de verborgen boekenvoorraden die nog her en der opduiken verbrand. In 1984 laat George Orwell boeken voortdurend herschrijven, zodat ze altijd het officiële partijstandpunt verkondigen en de partij ook retrograad altijd gelijk blijkt te hebben gehad. In Brave New World laat Aldous Huxley zijn personages verdrinken in een oceaan van banaliteiten, zodat ze simpelweg geen tijd en energie hebben om zich in boeken te verdiepen. Door de opkomst van social media zijn we tegenwoordig geneigd Huxley als dé grote profeet te beschouwen, maar de realiteit is complexer. Ook Bradbury en Orwell hebben hun deel van het gelijk.
Een doorn in het oog
De neo-maoïstische machthebbers in Beijing zijn nooit van plan geweest hun belofte aan de Britse kolonialisten van wie ze de stadstaat overnamen lang te houden. ‘Eén land, twee systemen’ betekent in de praktijk steeds meer ‘Eén land, één systeem’. Op basis van een vage veiligheidswet worden democraten in Hong Kong om de haverklap geviseerd. Velen hebben de stad al verlaten, anderen kwijnen weg in gevangenissen. De partij laat een beetje oppositie bestaan, voor de schone schijn, maar zaagt ondertussen verder aan de poten van de wiebelende stoel waarop die zit. Onafhankelijke boekhandels zijn de machthebbers daarbij een doorn in het oog, omdat ongecensureerde boeken nieuwe oppositionelen kunnen kweken. De weinige die er nog zijn worden daarom om de haverklap gecontroleerd door ambtenaren. Die intimidatie werkt altijd. Ofwel buigen eigenaren en personeel, waardoor de winkels oninteressant worden voor het kritische publiek, ofwel kunnen ze de stress en de boetes niet meer aan. Deze methode wordt overigens ook toegepast in andere dictaturen. De Israëli’s deden hetzelfde met een Palestijnse boekhandel in Jeruzalem, de waakhonden van Orban met een in Boedapest.
Verpletterende grootschaligheid
Frankrijk kende tot nog toe een groot aantal onafhankelijke boekhandels, fiscaal enigszins beschermd tegen de concurrentie van de grote ketens en online platforms, maar de concurrentie begint harder te worden. Dit jaar sluiten meer boekhandels de deuren dan er nieuwe bijkomen. Ook in Frankrijk wordt minder gelezen maar de boekhandelaren zelf wijzen vooral naar de toenemende concentratie van distributiekracht in handen van steeds minder bedrijven als boosdoener. Kranten, weekbladen, tv-zenders en uitgeverijen zijn in handen gekomen van enkele miljardairs, zoals de ultrakatholiek Vincent Bolloré, en die schrikken er niet voor terug die gebalde macht te gebruiken om hun eigen politieke agenda door te drukken. Door de onafhankelijke boekhandels te verpletteren, raken ze ook de kleinere linkse uitgeverijen en dat is, in hun ogen, een belangrijke bijvangst. Verzet is er volop. De boekhandels voeren actie en toen Bolloré de literaire uitgeverij Grasset overnam en prompt de directeur daar ontsloeg, stapten ruim honderd auteurs op uit protest. Voor het fonds betekende dat een aderlating, maar Bolloré kan het lijden. Hij wil de schotschriften van Eric Zemour en de autobiografie van RN presidentskandidaat Jordan Bardella promoten, en alle papegaaien in hun kielzog. Het mes snijdt daarbij aan twee kanten. Door dit soort rechts-radicale boeken overal schaamteloos te promoten, van zijn eigen C-News tot in krantenkiosken en op Amazon, verkoopt hij er honderdduizenden van. Die hoge oplages zijn veel winstgevender dan al die duizenden exemplaren van literaire werken én hij bombardeert een breed publiek met omvolkingstheorieën. Niemand kan zeggen dat Bolloré censuur toepast op linkse boeken. Hij maakt simpelweg handig gebruik van de grootschaligheid die de boekenbranche hem biedt om elk geluid dat niet rechts-radicaal is zo sterk te dempen dat het nagenoeg onhoorbaar wordt.
De Meester en Margarita
De opkomst van de smartphone en momenteel die van de AI hebben de alfabetisering enorme klappen toegebracht. Je zou zeggen: bestaande en aspirant dictators hoeven zich geen grote zorgen te maken over de invloed van boeken. De leeshonger verdwijnt vanzelf. Maar blijkbaar zijn zowel de partijbonzen in Beijing als de oligarchen in Parijs en Moskou blijvend bevreesd voor de ondermijnende kracht van kritische lectuur. Het hoofdwerk van Michael Boelgakov, de roman De Meester en Margarita, mocht in de Sovjet-Unie nooit verschijnen, wegens de satirische manier waarop de Sovjet-Unie erin werd beschreven. Maar in het Rusland van Poetin is het boek nog altijd omstreden en dus werd de verfilming ervan vanaf 2018 systematisch tegengewerkt. Misschien hebben ze gelijk. Zoals de leden van de kapitalistische kringen vaak méér klassebewust zijn dan werkende mensen, zo zijn onderdrukkers zich wellicht meer bewust van het bevrijdend potentieel van verfijnde literatuur en goede journalistiek en geschiedschrijving. ‘In den beginne was het woord’, zegt de Bijbel. Aan het begin van elke revolte staat waarschijnlijk een gesproken woord, maar aan de start van elk maatschappijkritisch denken een geschreven en gedrukt. Laten we onze boeken koesteren en in het verlengde daarvan onze onafhankelijke boekhandels en uitgeverijen.
