Gregor Gysi was vele jaren lang het boegbeeld van Die Linke en van de voorganger daarvan, de Partei des Demokratischen Sozialismus (PDS). Toch wordt de voormalige steradvocaat uit de DDR er nog altijd van verdacht een ‘tweezak’ te zijn geweest: een man die handig wist te laveren tussen de apparatsjiks van de communistische partij en de hervormers en oppositionelen daarbinnen en buiten, een politicus die steeds wedde op twee paarden tegelijk. In zijn biografie ontkracht Jens König dat beeld op vrij overtuigende wijze. Uit dit boek komt eerder het beeld naar voren van een slimme, charismatische man, die in zijn rol als advocaat als geen ander de machthebbers in de DDR concessies wist af te dwingen door ze te confronteren met hun eigen paradoxen.
Voor DDR-burgers was het duidelijk: wie de naam Gregor Gysi hoorde, associeerde die automatisch met die van Klaus Gysi, de minister van cultuur, die zijn vader was, en misschien ook met die van Gabi Gysi, de bekende toneelspeelster en filmactrice, die zijn zuster is. Wie écht goed geïnformeerd was, legde misschien ook de link met de beroemde schrijfster en latere Nobelprijswinnaar Doris Lessing en met Godfried Lessing, DDR-ambassadeur in Oeganda, respectievelijk Gregors tante en oom. De Gysi’s vormden een clan in de Duitse Democratische Republiek en Gregors ouders hadden ook nog een speciale status als antifascistische helden. Ze waren halfjoden en communisten en al in de jaren dertig actief in de illegale KPD. In de zomer van 1940 zaten ze in de val in Frankrijk, dat door de Wehrmacht onder de voet gelopen was, maar niet als illegalen zonder pas. Ze waren zelfs nog in het bezit van een toeristenvisum. Daarop besloot de partijleiding dat ze niet naar Spanje mochten doorreizen maar terug moesten keren naar Berlijn. Dat deden ze, met de hulp van een nietsvermoedende Duitse luitenant. In de volgende vijf jaar waren ze actief voor het verzet, als half joden in het hol van de leeuw, en kropen geregeld door het oog van de naald, tot het Rode Leger Berlijn bezette en ze hun ondergrondse werk bovengronds konden voortzetten.
Gelaten ondergaan
Klaus Gysi maakte in de decennia daarna carrière binnen het partijapparaat van de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED) , eerst als directeur van het prestigieuze Aufbau-Verlag, later als minister van cultuur. Jens König beschrijft hem als een oudere uitgave van zijn zoon: charmant, intelligent, welbespraakt, humoristisch, maar ook als een rokkenjager die zijn echtgenote en kinderen in de steek laat en een tweezak. Als in de nasleep van de destalinisatie in de Sovjet-Unie ook in de DDR communisten zich inzetten voor meer democratie, leidt dit niet tot meer openheid maar tot een golf van repressie. Het bekendste slachtoffer is ex-Spanjestrijder en uitgever Walter Janka. In het showproces tegen hem ontpopt Klaus Gysi zich tot woordvoerder van de stalinisten in de partijleiding. Hij neemt de positie van Janka over en stopt met het laten vertalen van buitenlandse ‘verderfelijke’ literatuur, zoals de romans van Hemingway en Sartre – enkel om ze vier jaren later, als de storm is gaan liggen, alsnog te laten verschijnen. Dat is de positie van Klaus Gysi: Stalin is dood, opflakkeringen van stalinisme moeten we gelaten ondergaan, om vervolgens door te gaan met hervormen. Hij herhaalt dit recept na het onderdrukken van de Praagse Lente.
“Gregor protesteert tegen de invasie van Tsjechoslowakije, maar terwijl het medestudenten op strenge straffen komt te staan, komt hij er van af met een uitbrander. Hij behoort nu eenmaal tot de nomenklatura, als fils-a-papa en is bovendien een briljant student wiens carrière niet nodeloos belast mag worden door ‘een stommiteit’”
Het bewandelen van dunne koorden
Zijn zoon Gysi is dan een veelbelovend student rechten aan de Humboldt universiteit van Berlijn. Gregor protesteert tegen de invasie van Tsjechoslowakije, maar terwijl het medestudenten op strenge straffen komt te staan, komt hij er van af met een uitbrander. Hij behoort nu eenmaal tot de nomenklatura, is een fils-a-papa en bovendien een briljant student wiens carrière niet nodeloos belast mag worden door ‘een stommiteit’. Ook in politiek opzicht is Gregor een vlotte leerling. Hij besluit vanaf dan nooit meer de openlijke confrontatie op te zoeken. Als advocaat wordt hij een meester in het bewandelen van dunne koorden en het uitbuiten van lacunes in de rechtspraak. Advocaten zijn dun gezaaid in de DDR, want waarom zouden ze nodig zijn in een socialistisch paradijs? Ze zijn bovendien georganiseerd in collectieven om ze gedwee te houden en ervoor te zorgen dat ze niet te ‘lastig’ zijn tijdens rechtszaken. Aan dat slaafse karakter komt in de jaren zeventig een einde wanneer een nieuwe generatie advocaten haar werk serieus begint te nemen. Gregor Gysi wordt al snel de bekendste, een soort Jef Vermassen en Walter Steenbrugge in één persoon. Hij slaagt erin de politie in haar hemd te zetten als ze een onschuldige heeft gearresteerd, alleenstaande vaders hoederecht over hun kinderen te geven, maar ook om dissidenten te beschermen tegen al te grote willekeur van de kant van de rechters. Robert Haveman en Rudolf Bahro zijn de bekendste oppositionelen van de DDR en mannen die hij eind jaren zeventig en begin jaren tachtig door Gysi verdedigt worden.
“In de jaren tachtig zal nagenoeg elke dissident naar Gysi vragen als er een arrestatie volgt door de Stasi. Sommigen hebben zelfs als een verklaring vooraf ondertekend, voor het geval dat…”
Het hoogst haalbare
Bahro schreef een lijvig boek waarin hij de tekortkomingen van het ‘reeël bestaande socialisme’ uiteenzet en aangeeft hoe de DDR zodanig kan worden hervormd dat ze werkelijk democratisch en socialistisch wordt. Haveman deed hetzelfde, maar op bescheidener schaal, via lezingen aan de universiteit in plaats van door een boek dat in West-Duitsland werd uitgegeven. Het Alternatief van Bahro is DDR-chef Erich Honnecker een doorn in het oog, temeer daar de auteur een marxistische analyse maakt van de vele euvels waaraan de staat lijdt. Hetzelfde geldt voor Haveman, die dan ook nog een bekend antifascist is en samen met Honnecker in de gevangenis heeft gezeten. Gregor Gysi is om die reden juist gefascineerd door beide mannen. Hij is zelf lid van de SED maar staat even kritisch tegenover stalinisme en neostalinisme als zij. Toch slaagt hij er nooit in de verdediging op die inhoudelijke gronden te voeren. Hij moet schipperen, spijkers op laag water zoeken, opdat de straf die zijn cliënt krijgt zo laag mogelijk uitvalt. Die cliënten zelf tonen zich desondanks tevreden over hun geslepen advocaat, ook omdat ze beseffen dat dit het hoogst haalbare is onder de dictatoriale omstandigheden binnen de DDR. Beide processen versterken de reputatie van Gysi. In de jaren tachtig zal nagenoeg elke dissident naar hem vragen als er een arrestatie volgt door de Stasi. Sommigen hebben zelfs als een verklaring vooraf ondertekend, voor het geval dat… Wie naar het westen wil, zoekt een andere advocaat, wie in de DDR wil blijven, kiest voor Gysi.
To Stasi or not to Stasi?
Maar uitgerekend die verfijnde aanpak van Gysi, waarbij hij rechters en officieren van justitie soms ernstig in verlegenheid kan brengen, niet ondanks maar juist omdat hij nooit buiten de krijtlijnen van het zogeheten socialistische recht gaat, breekt hem ook op. Bij dissidenten heeft Gysi altijd te maken met de Stasi. Stasi-officieren zijn steevast aanwezig bij elke ontmoeting tussen de advocaat en zijn cliënt, om te voorkomen dat over de ‘de kwestie zelf’ gesproken wordt. Het is ook onvermijdelijk dat de Stasi contact legt met de advocaat, hem probeert te overreden of te intimideren. Gysi gebruikt die contacten echter op zijn beurt om dingen voor elkaar te krijgen. Daardoor laadt hij de verdenking op zich een Stasi informant te zijn geweest, een verdenking die in de jaren negentig alleen maar ernstiger wordt als naar buiten komt dat zijn vader in de jaren vijftig en zestig als informele medewerker veel informatie heeft geleverd over mensen in zijn directe omgeving. Gregor Gysi slaat echter terug. Als lid van de Volkskammer en later van de Bundestag verzoekt hij meer dan eens zelf om een onderzoek naar zijn dossier in het Stasi-archief. Er volgen ook nog andere die hij niet heeft aangevraagd. Nooit kan worden bewezen dat hij actief mensen bespioneerd heeft, stelt Jens König, maar evenmin wordt ooit zonder enig spoor van twijfel aangetoond dat hij werkelijk onschuldig is.
Onaantastbaar
Klaus Gysi als informant tijdens het stalinistische tijdperk is veel overtuigender dan Gregor Gysi in dat van de nadagen van de DDR. De advocaat weet zich namelijk grotendeels onaantastbaar. Hij komt gemakkelijk aan westerse boeken en kranten, zonder dat dit tot represailles leidt. Zelfs een Trotksy-biografie van Isaac Deutscher is geen probleem, noch het feit dat hij openlijk praat over het lot van Kamenew, Zinovjew en andere slachtoffers van de Moskouse processen, namen die gewoonlijk voldoende zijn om de bloeddruk van politbureauleden tot gevaarlijke hoogten op te jagen. In 1986 geeft hij een zes pagina’s lang interview aan het West-Duitse weekblad Der Spiegel, zonder toestemming van bovenaf. De antwoorden op de vragen zijn echter zo briljant dubbelzinnig geformuleerd dat de minister van justitie geen sanctie durft te treffen. Als een dissident wordt vastgezet wegens een ‘anti-muur’ spandoek gaat Gregor Gysi opnieuw naar de minister. ‘Als Lampen vast blijft zitten gaat Der Spiegel volgende week een reportage aan zijn zaak wijden,’ waarschuwt hij. Het is niet waar maar de minister trapt er in en laat de dissident stante pede vrij.
“Naarmate zijn eigen ster steeg, daalde die van de DDR zelf, werd de leiding van de SED milder voor de dissidenten binnen haar eigen rijen en de onkwetsbaarheid van Gysi groter.”
Te laat, te weinig
Jens König, zelf een kind van de nomenklatura, heeft tijdens zijn jarenlange speuren naar het verleden van Gregor Gysi zijn biografisch onderwerp leren kennen als iemand zich zeer bewust was van zijn charmes, zijn expertise maar ook van zijn elitaire afkomst, een man die nooit bang is. Gregor voelde zich altijd min of meer beschermd, eerst door zijn ouders, later door de partijleiding. Hij wist dat mensen als hij de toekomst vormden van de kliek die de DDR bestuurde. Naarmate zijn eigen ster steeg, daalde die van de DDR zelf, werd de leiding van de SED milder voor de dissidenten binnen haar eigen rijen en de onkwetsbaarheid van Gysi groter. Steeds te laat en steeds te weinig kwamen de mannen die de generatie van Honnecker moesten opvolgen mensen als Gysi tegemoet. Maar het einde van de DDR kwam sneller en onverwachter dan iemand voor mogelijk had gehouden. Voor de hervormers was het geen vijf vóór maar al tien ná twaalven. Een ‘Berlijnse Lente’, zoals Gysi die voor ogen stond, was een gepasseerd station. Desondanks hield hij vast aan zijn partijlidmaatschap. Het was Gysi die eind ’89 met een Leninpetje op zijn kalende hoofd tijdens demonstraties tegen het regime kwam spreken, en het was Gysi die niet veel later tijdens een partijcongres werd gekozen tot nieuwe voorzitter en een bezem kreeg als symbool voor de grote opkuis die moest volgen. Was hij inmddels tot een Trotsky geëvolueerd of toch weer een tweezak? Een revolutionair die het reel bestaande socialisme verwisselde voor een reëel mogelijk, of toch vooral iemand die het geld en de ideologische erfenis van de SED wilde veiligstellen? Het enigma is gebleven en heeft altijd een schaduw geworpen over zijn spraakmakende politieke carrière in de decennia na de Wende. De jaren na 1990 komen slechts zijdeling aan bod in deze boeiende en aangenaam geschreven biografie, maar de lezer die bekend is met de hedendaagse, ‘al Duitse’ Gysi kan zijn conclusies trekken uit de geschiedenis van de ‘DDR Gysi’. Ik ben geneigd vooral een hervormer in hem te zien, meer een schipperende Dubcek dan een hemelbestormer als Bahro. Mocht er ooit tijdig een ‘Berlijnse Lente’ zijn geweest, in navolging van de ‘Praagse’ van twintig jaar voordien, dan hadden we die kant van hem wellicht alle andere kanten zien overschaduwen.
Jens König: Gregor Gysi – eine Biographie, 350 bladzijden, Rowohlt Berlin Verlag, 2005.
Afbeelding: Gregor Gysi: Parlementaire dag van Die Linke in Kiel. Parlementsleden van fracties uit deelstaatparlementen en de Bundestag komen bijeen in het kader van de conferentie van fractievoorzitters van Die Linke in Kiel. (Wikimedia Commons)
